600 гадоў - не падстава для хвалявання? У Ашмянах без дагляда дажывае свой век руіна францішканскага касьцёлу

На ўскраіне Ашмянаў на Гарадзеншчыне без асаблівага інтарэсу з боку грамадзкасьці гібее адзін зь першых хрысьціянскіх храмаў на тэрыторыі старадаўняй Літвы — касьцёл ордэна францішканцаў, збудаваны на месцы драўлянага прататыпу XIV стагодзьдзя.

Паводле некаторых дасьледчыкаў, касьцёл у Ашмянах мог зьявіцца пры канцы XIV стагодзьдзя разам зь шасьцю іншымі культавымі збудаваньнямі, якія фундавалі вялікія князі літоўскія Ягайла (пазьней кароль польскі) і Вітаўт.

Храналягічна гэта магло выглядаць так: у 1387 годзе разам з хрышчэньнем гістарычнай Літвы першымі паўсталі касьцёлы ў Крэве, Абольцах і Гайне. У 1390-м касьцёл зьявіўся ў Быстрыцы, у 1393-м — у Наваградку, у 1398-м — у Ашмянах.

Няпэўнасьць хіба ў тым, як суаднесьці чарговасьць узьвядзеньня яшчэ аднаго касьцёлу Сьвятога Духа з калегіятам (гэтаксама датуецца раньнім пэрыядам, але не захаваўся) францішканскага касьцёлу і пабудовай ордэнскага кляштару, паведамляе "Радыё Свабода".

Сяргей Верамейчык і ягоная макет-рэканструкцыя горада

Мастак-рэстаўратар Сяргей Верамейчык стварыў для мясцовага краязнаўчага музэю макетную рэканструкцыю Ашмянаў на трох гістарычных адрэзках — пачынаючы ад канца XIV стагодзьдзя, калі пачаў закладацца замак, да пэрыяду станаўленьня ў XVIII і ХІХ стагодзьдзях. Каб дасягнуць максымальнай ідэнтычнасьці, шмат працаваў з архіўнымі матэрыяламі. Сярод іншага натыкнуўся на такі факт: у шэрагу дасягненьняў першага віленскага біскупа Андрэя згадваюцца францішканскія кляштары ў Лідзе і Ашмянах:

«Ёсьць згадкі, што ў 1398 годзе біскуп Андрэй даслаў у Ашмяны фундацыю — то бок, грошы на будаўніцтва драўлянага касьцёлу. Было гэта за часамі Вітаўта, як прынята казаць, у „залаты век“ Вялікага Княства Літоўскага, калі асоба галоўнага сьвятара мела непахісны аўтарытэт. Трэба сказаць, што францішканцы разам з дамініканамі былі аднымі зь першых, хто нёс хрысьціянства ва ўсе куткі княства і за яго межы, таму недахопу ў фінансаваньні яны ня мелі».

Касьцёльныя сьцены дагэтуль выглядаюць трывалымі

Цяперашнія парэшткі касьцёлу — гэта ўжо наступны этап вымушанай мадэрнізацыі арыгіналу, які зьнік падчас войнаў і рабаўніцкіх набегаў. Іх змрочная велічнасьць уражвае дагэтуль: магутныя муры, вытанчаная архітэктура зводаў і ваконных праёмаў, сьляды камунікацый са службовымі прыбудовамі кляштару:

«Тое, што мы маем зараз, — гэта ўжо пазьнейшая разбудова, — гаворыць Сяргей Веремайчык, удакладняючы, — мабыць, XVII стагодзьдзе, калі сваім жыцьцём напоўніцу жыў францішканскі кляштар. Але ўсё аўтэнтычнае: кладка, вапна — усё яшчэ ад тых часоў. Выглядае, што сярод усіх будынкаў Ашмянаў, гэты — самы стары і аўтэнтычны, які захаваўся практычна ў першасным выглядзе. Вобразна кажучы, тут усё натуральнае».

Стан касьцёлу ў ХІХ стагодзьдзі, Ашмянскі краязнаўчы музэй

Адпачатку храм займаў стратэгічную пазыцыю непасрэдна на подступах да самай высокай кропкі паселішча. Што прымусіла горад расьці не вакол яго, а ў нізіну — цяпер можна разважаць хіба што на ўзроўні гіпотэзаў:

«Тады горад толькі пачынаў фармавацца, а чаму францішканцы апынуліся на водшыбе — гаварыць складана. У цэнтры атабарыліся дамінікане, пазьней — кальвінскі збор, на які даваў грошы, дарэчы, Радзівіл Руды (зараз на яго месцы нэабарочны касьцёл). Але само па сабе месца вельмі слаўнае: нібыта на „выселках“ і ў той жа час на стратэгічнай „высотцы“. Магчыма, спачатку „ядро“ плянавалася якраз тут, проста нешта ня склалася...».

Ёсьць розныя зьвесткі адносна таго, да якога канкрэтна пэрыяду кляштар быў у дзейным стане. Але, як лічыць Сяргей Верамейчык, ягоная дысьлякацыя збоку ад вялікіх дарог не спрыяла выкарыстаньню нават ня ў профільных мэтах:

Унутраны антураж храму

«Выглядае, што ў пазьнейшы час болей квітнелі дамініканскі і кальвінскі збор, якія стаялі на цэнтральным пляцы. Гэтая частка ўжо лічылася ўскраінай. Чаму ён, дарэчы, і аказаўся ў такім занядбаным стане — тут няма шляху. Калі б стаяў пры дарозе, яго так ці інакш асвоілі б. У рэшце рэшт, зрабілі б склад, прынамсі быў бы пад дахам. Як тая ж ашмянская сынагога: службы ўжо не было, але за саветамі будынак пераабсталявалі ў склад і ён збольшага падтрымліваўся ў нармальным стане. А ў дадзеным выпадку не пашэнціла, памыліліся зь месцам, што паўплывала на ўвесь далейшы лёс».

Суразмоўца не сумняецца, што аднаму з найстарэйшых храмавых комплексаў на тэрыторыі Беларусі мог быць наканаваны куды цікавейшы лёс, чым чарговай беспэрспэктыўнай руіны:

Спробы ўмацаваць муры ад разбурэньня

«У сьвеце нямала рэалізавана такога кшталту праектаў, якія вяртаюць да жыцьця часткова ацалелыя помнікі, — гаворыць мастак-рэстаўратар Сяргей Верамейчык. — Руіны папярэдне расчышчаюць, умацоўваюць, аздабляюць сьцены, а зьверху накрываюць шкляным дахам. Унутры ўсталёўваюць сцэну, ставяць крэслы. У выніку атрымліваецца канцэртная заля — гэткае функцыянальнае спалучэньне мінуўшчыны і сучаснасьці. Хай не самыя вялікія сродкі, але яны патрэбныя. А сёньня грошы трацяць на шоў зусім іншага кшталту...».

Побач з парэшткамі старажытнага касьцёлу — так званая Крыжовая гара. Два дзясяткі драўляных крыжоў, усталяваных на самай вяршыні, яшчэ больш узмацняюць уражаньне ад навакольнай карціны, але ня здольныя паўплываць на стан агульнай абыякавасьці:

Касьцёл у падножжа Крыжовай гары

«Нешта падобнае я бачыў у Карпатах ва Ўкраіне, таксама ў Літве, — дзеліцца ўражаньнямі Сяргей Веремейчык. — Ну вось і тут традыцыі захаваліся: у пэўныя дні вернікі прыходзяць на гэтую гару, вешаюць на крыжы каляровыя стужкі. Няшмат дзе ў Беларусі сёньня такое ўбачыш. З аднаго боку, на фоне францішканскага храму выглядае вельмі моцна, зь іншага, падкрэсьлівае поўную безвыходнасьць...».

Уласнае дасьледаваньне гісторыі ахутанага таямніцамі касьцёлу ордэна францішканцаў у Ашмянах ладзіў Антон Францішак Брыль — унук Янкі Брыля, праграміст, аўтар містычных гісторый у антуражы Вялікага Княства Літоўскага.

Фрагмэнты тынкоўкі і кладкі

Зь яго гледзішча, найстарэйшая частка касьцёлу ў задняй частцы храма адносіцца да канца XV — пачатку ХVI стагодзьдзяў. Меркаваньні, што гэта — «цагляная готыка», ён данёс прафэсару Аляксандру Кушнярэвічу, абазнанаму спэцыялісту ў тэме сярэднявечча. Той аглядзеў руіны і, сыходзячы з пляну і характару муроўкі, пагадзіўся з названай датай.

На падставе пісьмовых крыніцаў прыблізная гісторыя будынка такая: адбудаваны пры канцы гатычнага пэрыяду (пры гэтым ёсьць зьвесткі, што асьвечаны быў толькі ў другой палове XVI стагодзьдзя). Атынкаваны пасьля пажару ў сярэдзіне XVII стагодзьдзя, пашкоджаны ў 1812 годзе і перабудаваны ў «клясыцызм». Праўдападобна, што ён быў істотна карацейшы, а разбудаваны толькі ў XVII стагодзьдзі. Дакладны першапачатковы выгляд могуць вызначыць раскопы.

Велічны будынак на раздарожжы гісторыі

У выніку дзьвюх усясьветных войнаў ХХ стагодзьдзя будынак касьцёлу быў моцна пашкоджаны, пасьля чаго пачаўся этап ягонага паступовага занядбаньня.

Пэрспэктывы хутчэй сумныя, чым аптымістычныя

Ошмяны костелдоживаетфотореконструкция
Если вы заметили ошибку, выделите необходимый текст и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редакции
Автор
(0 оценок)
Актуальность
(0 оценок)
Изложение
(0 оценок)
Я рекомендую
Пока никто не рекомендует

Комментарии

1
Происшествия
Вчера днём в гродненском микрорайоне Ольшанка на улице Огинского произошёл инцидент с участием ребёнка и бойцовской собаки. 7-летний мальчик возвращался из школы домой после уроков, когда прямо у подъезда на него напала собака породы стаффордширский терьер. Установлено, что пса выгуливал на поводке, но без намордника его сосед-третьеклассник. К слову, родители детей приходятся друг другу дальними родственниками.  Подъезд дома на улице Огинского, возле кото...
Фото+видео
Днем в четверг, 17 января, гродненским спасателям пришлось экстренно выехать на тушение горевшего автомобиля. Инцидент произошел на парковке у гипермаркета "Материк" по улице Белуша. Водитель минивэна Mercedes-Benz Viano увидел пожар и немедленно вызвал спасателей.  - Пламя спровоцировало возгорание электропроводки в моторном отсеке. В результате пожара сильно повредился салон частного легкового автомобиля. Маловероятно, что будет возможно его восстановить...
Происшествия
Жители пригорода Рославля — деревни Козловка — сообщают о страшном убийстве. Местный житель отрубил собственной жене голову. Информацию об убийстве подтвердили в пресс-службе регионального СУ СК. Известно, что погибшей было 47 лет. Её тело с рубленой раной в области шеи обнаружили в частном доме утром 16 января. По подозрению в совершении преступления задержан 43-летний сожитель смолянки. По факту случившегося возбуждено уголовное дело по ч. 1 ст. 105 УК Р...
Культура
17 декабря белорусское кино отмечает свой 95-й день рождения. К празднованию памятной даты кинотеатры города поддержат акцию «Белорусскому кино - 95» национальной киностудии «Беларусьфильм». Это значит, что в течение 2019 года зрители увидят художественные, документальные, анимационные фильмы белорусского производства, в том числе входящие  в «Золотую коллекцию». Киносеансы пройдут под общим названием «День белорусского кино». В кинотеатре «Октябрь» киносе...
Происшествия
Милиция и семья ищет 17-летнего Александра Чака из Гродно. Утром 15 января подросток отправился в гимназию, прошел турникеты — но на занятиях не появился. Есть опасения, что он мог отправиться в Россию. Подросток проживает в Гродно по проспекту Янки Купалы, 84. Об этом сообщает поисковый отряд «ЦентрСпас». Утром в понедельник он ушел на занятия в гимназию № 1 рядом. «В 08.45 его маме поступило сообщение на мобильный телефон о том, что молодой человек проше...
Общество
С 2016 года Гродно живет в статусе безвизового режима. Еще свежи воспоминания о том, как в начале пути перед местной властью встал серьезный вопрос: "Как будем развивать город?". Стоит признать, что на тот момент Гродно был не совсем готов принять большой поток иностранцев. Как много их будет, никто предположить не мог. Нужно было открыть как можно больше новых культурных объектов и отремонтировать старые, чтобы было что показывать и рассказывать. Предстоя...
Происшествия
Два с половиной года колонии в условиях поселения запросил гособвинитель для таксиста, который в сентябре прошлого года насмерть сбил женщину на пешеходном переходе на проспекте Космонавтов. Прения по уголовному делу состоялись в суде Октябрьского района в среду, 16 января. "Видел красный, но решил проскочить": в Гродно начался суд над таксистом, сбившим женщину на пешеходном переходе По словам прокурора, были проведены все необходимые экспертизы, которые...
Статистика
В Беларуси зарплату от 10 тысяч рублей и выше в ноябре прошлого года получали 0,1% работников. Такая информация следует из данных Белстата по распределению численности работников по размерам начисленной зарплаты в ноябре 2018 года. На начало ноября в экономике было занято 4 миллиона 341,8 тысячи белорусов. То есть зарплату больше 10 тысяч рублей получали около 4,3 тысячи человек. Отметим, что подсчеты TUT.BY носят приблизительный характер. При этом число р...
Фото+видео
Вчера в Гродно в одной из квартир по 2-му переулку Дзержинского днём произошло возгорание. К месту происшествия  были направлены 6 пожарных подразделений. На месте пожара в плотно задымленном помещении спасатели обнаружили мужчину и женщину  – хозяев квартиры. 43 человека эвакуированы, из них трое детей, два спасённых – никто не пострадал. Как пояснила потерпевшая, внезапно дома стало вонять дымом, в одной из комнат горело кресло. Дверь квартиры была запер...