600 гадоў - не падстава для хвалявання? У Ашмянах без дагляда дажывае свой век руіна францішканскага касьцёлу

На ўскраіне Ашмянаў на Гарадзеншчыне без асаблівага інтарэсу з боку грамадзкасьці гібее адзін зь першых хрысьціянскіх храмаў на тэрыторыі старадаўняй Літвы — касьцёл ордэна францішканцаў, збудаваны на месцы драўлянага прататыпу XIV стагодзьдзя.

Паводле некаторых дасьледчыкаў, касьцёл у Ашмянах мог зьявіцца пры канцы XIV стагодзьдзя разам зь шасьцю іншымі культавымі збудаваньнямі, якія фундавалі вялікія князі літоўскія Ягайла (пазьней кароль польскі) і Вітаўт.

Храналягічна гэта магло выглядаць так: у 1387 годзе разам з хрышчэньнем гістарычнай Літвы першымі паўсталі касьцёлы ў Крэве, Абольцах і Гайне. У 1390-м касьцёл зьявіўся ў Быстрыцы, у 1393-м — у Наваградку, у 1398-м — у Ашмянах.

Няпэўнасьць хіба ў тым, як суаднесьці чарговасьць узьвядзеньня яшчэ аднаго касьцёлу Сьвятога Духа з калегіятам (гэтаксама датуецца раньнім пэрыядам, але не захаваўся) францішканскага касьцёлу і пабудовай ордэнскага кляштару, паведамляе "Радыё Свабода".

Сяргей Верамейчык і ягоная макет-рэканструкцыя горада

Мастак-рэстаўратар Сяргей Верамейчык стварыў для мясцовага краязнаўчага музэю макетную рэканструкцыю Ашмянаў на трох гістарычных адрэзках — пачынаючы ад канца XIV стагодзьдзя, калі пачаў закладацца замак, да пэрыяду станаўленьня ў XVIII і ХІХ стагодзьдзях. Каб дасягнуць максымальнай ідэнтычнасьці, шмат працаваў з архіўнымі матэрыяламі. Сярод іншага натыкнуўся на такі факт: у шэрагу дасягненьняў першага віленскага біскупа Андрэя згадваюцца францішканскія кляштары ў Лідзе і Ашмянах:

«Ёсьць згадкі, што ў 1398 годзе біскуп Андрэй даслаў у Ашмяны фундацыю — то бок, грошы на будаўніцтва драўлянага касьцёлу. Было гэта за часамі Вітаўта, як прынята казаць, у „залаты век“ Вялікага Княства Літоўскага, калі асоба галоўнага сьвятара мела непахісны аўтарытэт. Трэба сказаць, што францішканцы разам з дамініканамі былі аднымі зь першых, хто нёс хрысьціянства ва ўсе куткі княства і за яго межы, таму недахопу ў фінансаваньні яны ня мелі».

Касьцёльныя сьцены дагэтуль выглядаюць трывалымі

Цяперашнія парэшткі касьцёлу — гэта ўжо наступны этап вымушанай мадэрнізацыі арыгіналу, які зьнік падчас войнаў і рабаўніцкіх набегаў. Іх змрочная велічнасьць уражвае дагэтуль: магутныя муры, вытанчаная архітэктура зводаў і ваконных праёмаў, сьляды камунікацый са службовымі прыбудовамі кляштару:

«Тое, што мы маем зараз, — гэта ўжо пазьнейшая разбудова, — гаворыць Сяргей Веремайчык, удакладняючы, — мабыць, XVII стагодзьдзе, калі сваім жыцьцём напоўніцу жыў францішканскі кляштар. Але ўсё аўтэнтычнае: кладка, вапна — усё яшчэ ад тых часоў. Выглядае, што сярод усіх будынкаў Ашмянаў, гэты — самы стары і аўтэнтычны, які захаваўся практычна ў першасным выглядзе. Вобразна кажучы, тут усё натуральнае».

Стан касьцёлу ў ХІХ стагодзьдзі, Ашмянскі краязнаўчы музэй

Адпачатку храм займаў стратэгічную пазыцыю непасрэдна на подступах да самай высокай кропкі паселішча. Што прымусіла горад расьці не вакол яго, а ў нізіну — цяпер можна разважаць хіба што на ўзроўні гіпотэзаў:

«Тады горад толькі пачынаў фармавацца, а чаму францішканцы апынуліся на водшыбе — гаварыць складана. У цэнтры атабарыліся дамінікане, пазьней — кальвінскі збор, на які даваў грошы, дарэчы, Радзівіл Руды (зараз на яго месцы нэабарочны касьцёл). Але само па сабе месца вельмі слаўнае: нібыта на „выселках“ і ў той жа час на стратэгічнай „высотцы“. Магчыма, спачатку „ядро“ плянавалася якраз тут, проста нешта ня склалася...».

Ёсьць розныя зьвесткі адносна таго, да якога канкрэтна пэрыяду кляштар быў у дзейным стане. Але, як лічыць Сяргей Верамейчык, ягоная дысьлякацыя збоку ад вялікіх дарог не спрыяла выкарыстаньню нават ня ў профільных мэтах:

Унутраны антураж храму

«Выглядае, што ў пазьнейшы час болей квітнелі дамініканскі і кальвінскі збор, якія стаялі на цэнтральным пляцы. Гэтая частка ўжо лічылася ўскраінай. Чаму ён, дарэчы, і аказаўся ў такім занядбаным стане — тут няма шляху. Калі б стаяў пры дарозе, яго так ці інакш асвоілі б. У рэшце рэшт, зрабілі б склад, прынамсі быў бы пад дахам. Як тая ж ашмянская сынагога: службы ўжо не было, але за саветамі будынак пераабсталявалі ў склад і ён збольшага падтрымліваўся ў нармальным стане. А ў дадзеным выпадку не пашэнціла, памыліліся зь месцам, што паўплывала на ўвесь далейшы лёс».

Суразмоўца не сумняецца, што аднаму з найстарэйшых храмавых комплексаў на тэрыторыі Беларусі мог быць наканаваны куды цікавейшы лёс, чым чарговай беспэрспэктыўнай руіны:

Спробы ўмацаваць муры ад разбурэньня

«У сьвеце нямала рэалізавана такога кшталту праектаў, якія вяртаюць да жыцьця часткова ацалелыя помнікі, — гаворыць мастак-рэстаўратар Сяргей Верамейчык. — Руіны папярэдне расчышчаюць, умацоўваюць, аздабляюць сьцены, а зьверху накрываюць шкляным дахам. Унутры ўсталёўваюць сцэну, ставяць крэслы. У выніку атрымліваецца канцэртная заля — гэткае функцыянальнае спалучэньне мінуўшчыны і сучаснасьці. Хай не самыя вялікія сродкі, але яны патрэбныя. А сёньня грошы трацяць на шоў зусім іншага кшталту...».

Побач з парэшткамі старажытнага касьцёлу — так званая Крыжовая гара. Два дзясяткі драўляных крыжоў, усталяваных на самай вяршыні, яшчэ больш узмацняюць уражаньне ад навакольнай карціны, але ня здольныя паўплываць на стан агульнай абыякавасьці:

Касьцёл у падножжа Крыжовай гары

«Нешта падобнае я бачыў у Карпатах ва Ўкраіне, таксама ў Літве, — дзеліцца ўражаньнямі Сяргей Веремейчык. — Ну вось і тут традыцыі захаваліся: у пэўныя дні вернікі прыходзяць на гэтую гару, вешаюць на крыжы каляровыя стужкі. Няшмат дзе ў Беларусі сёньня такое ўбачыш. З аднаго боку, на фоне францішканскага храму выглядае вельмі моцна, зь іншага, падкрэсьлівае поўную безвыходнасьць...».

Уласнае дасьледаваньне гісторыі ахутанага таямніцамі касьцёлу ордэна францішканцаў у Ашмянах ладзіў Антон Францішак Брыль — унук Янкі Брыля, праграміст, аўтар містычных гісторый у антуражы Вялікага Княства Літоўскага.

Фрагмэнты тынкоўкі і кладкі

Зь яго гледзішча, найстарэйшая частка касьцёлу ў задняй частцы храма адносіцца да канца XV — пачатку ХVI стагодзьдзяў. Меркаваньні, што гэта — «цагляная готыка», ён данёс прафэсару Аляксандру Кушнярэвічу, абазнанаму спэцыялісту ў тэме сярэднявечча. Той аглядзеў руіны і, сыходзячы з пляну і характару муроўкі, пагадзіўся з названай датай.

На падставе пісьмовых крыніцаў прыблізная гісторыя будынка такая: адбудаваны пры канцы гатычнага пэрыяду (пры гэтым ёсьць зьвесткі, што асьвечаны быў толькі ў другой палове XVI стагодзьдзя). Атынкаваны пасьля пажару ў сярэдзіне XVII стагодзьдзя, пашкоджаны ў 1812 годзе і перабудаваны ў «клясыцызм». Праўдападобна, што ён быў істотна карацейшы, а разбудаваны толькі ў XVII стагодзьдзі. Дакладны першапачатковы выгляд могуць вызначыць раскопы.

Велічны будынак на раздарожжы гісторыі

У выніку дзьвюх усясьветных войнаў ХХ стагодзьдзя будынак касьцёлу быў моцна пашкоджаны, пасьля чаго пачаўся этап ягонага паступовага занядбаньня.

Пэрспэктывы хутчэй сумныя, чым аптымістычныя

Ошмяны костелдоживаетфотореконструкция
Если вы заметили ошибку, выделите необходимый текст и нажмите Ctrl+Enter, чтобы сообщить об этом редакции
Автор
(0 оценок)
Актуальность
(0 оценок)
Изложение
(0 оценок)
Я рекомендую
Пока никто не рекомендует

Комментарии

1
Фото
Продолжается урожайный летний сезон. Какие новинки на Скидельском рынке в Гродно есть сейчас?  Дождливый июль проявил себя ранним появлением грибов в лесах. На прилавках рынка ярким пятном лежат рыжие лисички по 15 рублей за кило, рассказывает портал Гродно Newgrodno.by. Ягодный сезон тоже продолжается, но цены несколько выше прошлогодних. Так черника (Бреста и д. Голынка, Гродненского района) стоит 6,50 рублей, килограмм смородины вам обойдётся также 6,50...
Происшествия
В ходе расследования уголовного дела управлением Следственного комитета по Гродненской области установлено, что 4 мая около 14 часов на ул.Санаторной в Гродно управлявший автопоездом в составе седельного тягача «Рено Магнум АЕ 430» с полуприцепом «Шмитц SPR24» 51-летний житель Свислочи осуществил у левого края проезжей части остановку и последующую стоянку, покинул место водителя и оставил транспортное средство на участке со спуском.  После этого автопоезд...
Происшествия
Житель Паперни однажды, зачерпнув воду из колодца, понял – что-то с ней не то… Как оказалось, в колодец кто-то бросил умершую собаку, в результате чего произошло загрязнение воды. И это, как говориться, не шуточки.  Иллюстративный снимок По данному факту Следственный комитет возбудил уголовное дело по ст.272 ч.2 УК РБ «Загрязнение либо засорение вод», сообщает "Лидская газета". В случае выяснения, кто учинил данную неприятность, ему может грозить наказание...
Общество
Поток белорусов, приезжающих на так называемые «закупы», существенно уменьшился. Об этом «Радио Рация» рассказывают владельцы и работники торговых точек рынка на улице Кавалерийской в Белостоке. — Приезжать стало намного меньше, — говорит хозяин обувного павильона. — Точно это связано с визами, так как это ограничивает. С белорусской стороны уменьшилась разрешенная норма товара. На 80% снизился оборот, не все люди стоят в течение недели, не все открываютс...
Происшествия
Все случилось в ночь с субботы на воскресенье в деревне Городец Кобринского района. В субботу в столовой райпо отмечали свадьбу жители Дрогичинского и Жабинковского районов. Под конец праздника произошла трагедия. Жители Кобринского района говорят, что столовая Городца давно славится вкусной кухней, хорошим персоналом и красивым залом. Отмечать праздники сюда едут даже из других районов. Так случилось на этот раз: праздновать свадьбу в Городец съехались го...
Происшествия
Командованием одной из воинских частей в Слонимском гарнизоне проводится проверка по факту травм у солдата. Одна из версий — членовредительство с целью уклонения от службы, сообщает пресс-служба Минобороны. Утром 15 июля Telegram-канал NEXTA сообщил, что в минувшую субботу солдат-срочник порезал себе вены (призван на службу осенью 2018-го), якобы пытаясь покончить с собой, передает TUT.BY. Пресс-служба Минобороны выпустила заявление: информация о попытке с...
Происшествия
На электронные почты областных комитетов БРСМ поступило сообщение о заложенных взрывных устройствах, об этом сообщила в своем Telegram-канале пресс-секретарь МВД Ольга Чемоданова. Незамедлительно информация поступила в оперативно-дежурные службы областных управлений внутренних дел и ГУВД Мингорисполкома. На места направлены следственно-оперативные и саперно-пиротехнические группы, МЧС, медслужба. Сотрудниками милиции принимаются все необходимые меры для об...
Происшествия
47-летний житель Гродно решил проучить детей весьма опасным для их здоровья способом. Все это произошло на днях во дворе одного из домов по улице Пролетарской. Мужчина находился в своей квартире в состоянии алкогольного опьянения, когда ему стали мешать чада, игравшие на детской площадке.  Снимок носит иллюстративный характер Мужчина стал кричать на детей, которые не давали ему отдыхать. Вот только его слова плохо доносились с балкона восьмого этажа, поэто...
Происшествия
В Вороновском районе конфликт между двумя братьями завершился смертью одного из них. Понятно, что таких последствий в глубине души никто не хотел, но обстоятельства, в том числе алкоголь, способствовали тому, что произошло непоправимое.  Родственники проживают в одном доме, но в разных комнатах, и каждый сам по себе. В тот вечер перебранка между ними возникла из-за того, что младший поставил в упрек то, что более возрастной брат без просу взял его лошадь д...
Новости по теме
Как выходцев из Западной Беларуси возвращали в СССР в вагонах для скота. Премьера фильма «Жанин»
"Это лотерея": В Свислочи началась эксгумация останков брата Кастуся Калиновского Виктора
95 лет назад в Новогрудке начали насыпать уникальный Курган Мицкевича. Смотрите, как это было
Где отметить праздник "Купалье" жителям Гродненщины на этих выходных?
Малевич или нет: необычную картину можно увидеть в Минске. 25 лет она была в запасниках Гродненского историко-археологического музея
Free walking tour. Как в Гродно волонтер из Польши продвигает бесплатные экскурсии для туристов
Была красивая усадьба – стал сельсовет. Как памятники архитектуры превращаются в колхозы с дешёвым сайдингом
В Гродно рисуют большую копию гравюры Цюндта, а в Сморгони появится изображение Кревского замка
Последний день Калиновского. Как в Вильнюсе искали, нашли и опознали участников восстания 1863 года
В Гродно появится городская ратуша, от которой начнется международный туристический маршрут